Z powstaniem herbu Kętrzyna wiąże się następująca legenda :

Dawno , dawno temu a działo się to w zamierzchłych czasach kiedy to tereny naszej gminy Kętrzyn oraz sąsiedniej gminy Mrągowo porośnięte były gęstą i dziką puszczą , żył wielki i bardzo agresywny niedźwiedź . Niedźwiedź ów tyranizował okolicznych mieszkańców , porywał kobiety i dzieci siejąc postrach w całej okolicy . Władcy tych ziem nie mogąc sobie poradzić z tak wielkim problemem po wielu nieudanych próbach pozbycia się „bestii” postanowili wyznaczyć nagrodę dla śmiałka który odważy się z tym uporać .Mijały dni , tygodnie , miesiące ale chętnych wciąż brakowało .Aż pewnego dnia pewien młody wieśniak z Mrągowa wpadł na genialny pomysł , wymyślił specjalną miksturę złożoną z miodu i stuprocentowego spirytusu i niepostrzeżenie podrzucił nieopodal legowiska niedźwiedzia w nadziei że ten ją najdzie . Niedźwiedź wyczuł miód i gdy odnalazł ów trunek od razu wszystko wypił .Po wypiciu owej mikstury zapadł w głęboki sen. W ten oto sposób młodzieniec pokonał groźnego niedźwiedzia, ale że niedźwiedź ów był bardzo wielki i ciężki wieśniak obciął mu jedną z łap na dowód że to on go pokonał i aby odebrać swoją nagrodę .W tym samym czasie zabitego niedźwiedzia z odciętą jedną łapą znalazła wędrująca po puszczy grupka wieśniaków z Kętrzyna .Postanowili oni że zaciągną niedźwiedzia i ogłoszą że to oni pokonali „bestię” przywłaszczając sobie obiecaną nagrodę. Na pamiątkę tych czasów i tego zdarzenia w herbie Mrągowa widnieje łapa niedźwiedzia zaś w herbie Kętrzyna niedźwiedź z odciętą jedną z łap. Z tego oto powodu mikstura owego wieśniaka znana jest dzisiaj przez okolicznych mieszkańców jako „pogromca niedźwiedzi”.

Kętrzyn - Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1329 roku. Na skraju puszczy, przy pruskiej osadzie Rast, Krzyżacy wybudowali drewnianą strażnicę nazwaną Rastenburg. Znajdowała się ona prawdopodobnie na wzgórzu nad rzeką Guber, w miejscu, gdzie około pół wieku później wybudowano stojący do dnia dzisiejszego obronny kościół św. Jerzego. Zadaniem strażnicy i osadzonej w niej załogi była obrona tej części państwa zakonnego przed licznymi wyprawami litewskimi; był to także punkt etapowy w krzyżackich wyprawach na Litwę. Strażnica,dwukrotnie zdobywana i palona przez Litwinów - 3 listopada 1345 roku przez wojska książąt Olgierda i Kiejstuta oraz 22 lutego 1347 roku była każdorazowo odbudowywana, położona przy niej osada zaludniała się nowymi mieszkańcami. 11 listopada 1357 roku komtur Bałgi Johan Schindekopf nadał osadzie przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Zapewne w tym czasie rozpoczęto budowę murowanego zamku usytuowanego w południowo - wschodnim narożniku murów miejskich. W XV wieku mieszkańcy Rastenburga kilkakrotnie buntowali się przeciw władzy Zakonu. W 1410 roku rycerz Johart i burmistrz Barddyne poddali miasto królowi polskiemu. W 1440 roku Rastenburg był jednym z założycieli Związku Pruskiego. W 1454 roku zbuntowani mieszczanie zajęli zamek, a krzyżackiego prokuratora Wolfganga Sauera utopili w stawie młyńskim. Po sekularyzacji zakonu, w 1525 roku nastąpił około stuletni okres świetności miasta, któremu kres położyły liczne epidemie (w 1625 roku zmarło w wyniku epidemii 2.500 osób w mieście i okolicy) oraz wybuch I wojny polsko - szwedzkiej. Kolejne wojny i epidemie przyczyniły się do upadku miasta. Dopiero około połowy XIX wieku dla Rastenburga nadszedł okres rozwoju. Miasto uzyskało połączenie kolejowe z większymi miastami prowincji. Powstało wówczas wiele nowych zakładów przemysłowych oraz instytucji użyteczności publicznej. Kolejny kryzys, który przyniósł ze sobą wybuch I wojny światowej trwał do lat 30 - tych XX wieku. W końcu stycznia 1945 roku, po zajęciu miasta przez wojska radzieckie zamek i większa część staromiejskiej zabudowy miasta zostały spalone.

Zamek w Kętrzynie wybudowany został w II połowie XIV w południowo-wschodnim narożniku murów miejskich. W zamku istniały m.in. kaplica, piekarnia, kuchnia, młyn, słodownia i .browar, skład mięsa, silos zbożowy, spiżarnia, zbrojownia i prochownia. Najbardziej reprezentacyjne skrzydło północne zajmował pfleger - prokurator, urzędnik sprawujący władzę z.ramienia Zakonu. Przy zamku funkcjonował folwark. Po 1525r. zamek został siedzibą starostwa książęcego. W 1910r. zamek przejęło miasto; przed drugą wojną światową znajdował się tu urząd finansowy i mieszkania urzędników. Początkowo była to budowla trójskrzydłowa, zamknięta od strony zachodniej murem z .bramą wjazdową. Liczne przebudowy na przestrzeni stuleci, dostosowujące obiekt do pełnienia funkcji administracyjnych i mieszkalnych zmieniły wygląd obiektu. W styczniu 1945r. zamek został spalony. W trakcie odbudowy zamku w latach 1962-1966 przywrócono gotycki charakter budowli. Obecnie w kętrzyńskim zamku funkcjonują: Miejska Biblioteka Publiczna i Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego z interesującymi zbiorami regionalnymi.
Unikalnym zabytkiem znajdującym się w południowo-zachodnim narożniku miasta jest gotycki kościół pod wezwaniem św. Jerzego otoczony pozostałościami miejskich murów obronnych z basztami. Świątynia zbudowana została w II połowie XIV wieku przez Krzyżaków, a rozbudowana w początku XV wieku. Kościół jest rzadkim przykładem obronnej architektury sakralnej. Trzynawowa, ceglana świątynia z czworobocznymi wieżami sprawia wrażenie zamku. Ponad 40-metrowa wieża zachodnia, pełniąca niegdyś funkcję wieży obserwacyjnej oraz 32,5-metrowa dzwonnica wspaniale komponują się z bryłą kościoła. Na wieży dzwonnej znajdują się trzy dzwony o różnej wadze. We wnętrzu kościoła można zauważyć odchylenie prezbiterium w stosunku do osi nawy głównej, co jest rzadkością zarówno w Polsce jak i w Europie. Niewątpliwą atrakcją bazyliki jest kryształowe sklepienie wykonane w 1515r. przez mistrza Matza z Gdańska. Cennym zabytkiem z dawnego, poreformacyjnego wyposażenia kościoła jest ambona z 1594r. w stylu niderlandzkiego manieryzmu. W 1997 roku kościół, wówczas już kolegiata, został wyniesiony do godności bazyliki mniejszej. Z inicjatywy prałata ks. Mieczysława Żuchnika, na międzymurzu przy bazylice, znajduje się lapidarium, w którym wyeksponowane są najcenniejsze i najciekawsze zabytki z cmentarzy rodowych i wojennych powiatu kętrzyńskiego. W bazylice odbywają się cykliczne koncerty muzyki poważnej, tradycyjnie nazywane koncertami kolegiackimi.
		Tuż za pozostałościami murów miejskich, gdzie kończy się Stare Miasto przy obecnym Rondzie imienia Jana Pawła II znajduje się budynek dawnej loży wolnomularskiej. Budowę według projektu powiatowego architekta rozpoczęto w 1860 roku, a ukończono w 1864. Piętrowy, niewielki budynek na planie prostokąta ozdobiony jest czterema ośmiobocznymi wieżyczkami w narożach. Pięcioboczny ryzalit z klatką schodową, kryty dachem namiotowym przylega do korpusu głównego od strony wschodniej. Neogotycki wystrój architektoniczny elewacji budynku i jego bryła są zapożyczeniami zaczerpniętymi z późnego gotyku angielskiego. W 1999 r. budynek został gruntownie odrestaurowany. Obecnie znajduje się w nim siedziba Stowarzyszenia im. Arno Holza dla Porozumienia Polsko-Niemieckiego oraz Kawiarnia „Loża”.
W sąsiedztwie bazyliki św. Jerzego znajduje się kościół ewangelicki p.w. św. Jana. Kościół ten został wybudowany około 1480r. początkowo jako niewielka kaplica cmentarna przy kościele św. Jerzego. W ołtarzu głównym z 1717r. znajdują się malowane na drewnie: „Ostatnia wieczerza”, "Ukrzyżowanie" i „Zmartwychwstanie” oraz rzeźby przedstawiające m.in. św. Piotra i Jana oraz przedstawienie pelikana z pisklętami – symbol ofiarnej miłości Bożej. Barokową ambonę z 1730r. ozdabia 11 przedstawień na drewnie ze scenami Biblijnymi. Znajdujące się w kościele jedenastogłosowe organy pochodzą z 1830r.Dzwon znajdujący się na dzwonnicy przy kościele pochodzi z 1843 r. Renowację świątyni rozpoczęto w 1979 r. Od reformacji (1525) do 1880r. w kościele tym odbywały się nabożeństwa w języku polskim. Począwszy od 1946 r. kościół służy ewangelikom. Przez 10 lat Kętrzyn był siedzibą biskupa diecezji mazurskiej Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Miejscowa parafia utrzymuje kontakty z Parafią Ewangelicką w Wesel (Niemcy).
Idąc ulicą Sikorskiego w kierunku obecnego centrum miasta natrafiamy na rzymsko-katolicki kościół pod wezwaniem św. Katarzyny. Został on wybudowany w latach 1895-97 w stylu neogotyckim. Kościół ma zachowane wyposażenie z epoki - neogotycki ołtarz główny i ołtarze boczne oraz ambonę. Swój obecny wygląd kościół zawdzięcza pracom remontowym ukończonym w 1956 r.			Ulicą Sikorskiego docieramy do centrum miasta na Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego, gdzie stoi eklektyczny ratusz, wybudowany w latach 1885-86. Uroczyste otwarcie nowego ratusza nastąpiło 30 grudnia 1886 r. W ratuszu, oprócz dwóch dużych sal na posiedzenia rady i komisji, znajdowały się biura, kasy, posterunek policji (w piwnicach), mieszkania burmistrza i odźwiernego. W 1899 r. w wyniku pożaru ratusz uległ częściowo zniszczeniu. Do 1997 r. ratusz był nieprzerwanie siedzibą administracji miejskiej. Obecnie mieszczą się tu m.in. Urząd Stanu Cywilnego, Punkt Informacji Turystycznej i Promocji Miasta Kętrzyn